Chronologia: okres lateński I wiek p.n.e.;
Wymiary: średnica 1,71 cm, grubość 0,3 cm, waga 6g;
Wykonanie: odlewanie w formie a następnie wybijanie stemplem-tłukiem;
Surowiec: złoto.
W 2024 roku w okolicy wsi Orłowiany koło Opatowa Kamil Bilski, działający w stowarzyszeniu „Wspólne Dziedzictwo”, podczas legalnych poszukiwań z wykorzystaniem detektora metali odnalazł niewielki złoty krążek. Ma on formę płytkiej miseczki. Na stronie wklęsłej znajduje się przedstawienie łodzi pod żaglem, pod którym widoczne są dwie kropki, natomiast powyżej umieszczono drobne nacięcia imitujące promienie. Druga, wypukła strona pozostaje gładka.
Zabytek ten jest niewątpliwie celtyckim staterem. Monety tego rodzaju stanowiły lokalne naśladownictwa greckich emisji monetarnych, przystosowane do potrzeb społeczności celtyckich. Obecnie znamy nieco ponad sto monet celtyckich odkrytych na ziemiach polskich. Zdecydowana większość pochodzi z obszaru Małopolski, gdzie poświadczona jest stała obecność ludności identyfikowanej z Celtami, określanej w archeologii jako grupa tyniecka. Łączy się ją z plemieniem Bojów zamieszkującym tereny dzisiejszych Czech (łacińska nazwa Czech – Bohemia – wywodzi się właśnie od nazwy tego plemienia). Poza Małopolską znamy pojedyncze znaleziska z okolic Sanoka (statery typu Nike z Trepczy) oraz z Kujaw, gdzie na czterech stanowiskach odkryto dziesięć monet. Liczba ta jest jednak prawdopodobnie zaniżona, ponieważ część stanowisk na Kujawach od wielu lat jest systematycznie rabowana przez nielegalnych poszukiwaczy zabytków. Na Wyżynie Sandomierskiej odkryto dotychczas cztery monety celtyckie, wliczając prezentowany egzemplarz.
Prezentowaną monetę można zaliczyć do staterów typu krakowskiego, a dokładniej do typu II: D/4 według typologii Marcina Rudnickiego. Obecnie znamy zaledwie około 20–30 egzemplarzy tego wariantu. Niestety większość z nich znajduje się w zbiorach kolekcjonerskich i nie ma znanego miejsca odkrycia. Monety o ustalonej proweniencji pochodzą przede wszystkim z Małopolski, głównie z okolic Krakowa oraz miejscowości Czechy. Z Sandomierszczyzny warto wspomnieć egzemplarz odkryty w Opatowie w roku 2019, który jest interpretowany jako dowód podejmowanych wówczas prób fałszowania złotych staterów. Poza ziemiami polskimi pojedyncze monety tego typu odkryto na grodzisku Folkušová–Necpaly (powiat Martin na Słowacji) oraz w okolicy Tuklat (powiat Kolín w Czechach).
Monety tego typu wybijano w mennicy funkcjonującej w rejonie Krakowa. Przygotowywano złote krążki mennicze, które następnie bito stemplami. O miejscowej produkcji świadczą odkrycia form odlewniczych na stanowisku Kraków–Nowa Huta. Prezentowany wariant uznawany jest za jeden z najmłodszych przedstawicieli staterów krakowskich i wiązany jest ze schyłkową fazą okresu lateńskiego, dlatego można go datować na I wiek p.n.e. Lokalne elity celtyckie związane z plemieniem Bojów zamieszkującym okolice Krakowa manifestowały swoją pozycję właśnie poprzez emisję własnych monet. Ich liczba była zbyt niewielka, aby mogły pełnić funkcję powszechnego środka płatniczego. Najprawdopodobniej miały one przede wszystkim znaczenie prestiżowe i symboliczne, stanowiąc wyraz pozycji oraz wpływów lokalnych elit.
W tym miejscu warto powiedzieć kilka słów o Celtach. O ludzie tym wielokrotnie wspominaliśmy już na naszym profilu, między innymi przy okazji dnia św. Patryka. Za kolebkę Celtów uważa się społeczności związane z kulturą halsztacką, rozwijającą się na obszarze południowych Niemiec i północnej Austrii, której wpływy sięgały również Śląska. W połowie I tysiąclecia p.n.e. Celtowie rozpoczęli dynamiczną ekspansję, obejmując swoim osadnictwem znaczną część zachodniej Europy. Najpierw opanowali Galię (dzisiejszą Francję), następnie Półwysep Iberyjski, a z czasem również Wyspy Brytyjskie.
Na początku IV wieku p.n.e. Celtowie dokonali wydarzenia, które na długo zapisało się w pamięci Rzymian – zdobyli i splądrowali Rzym. Według przekazów antycznych galijski wódz Brennus miał wówczas wypowiedzieć słynne słowa Vae victis („Biada zwyciężonym”), dorzucając swój miecz na wagę, gdy Rzymianie zakwestionowali wysokość żądanego okupu.
Celtowie dotarli również na Bałkany. W źródłach historycznych odnotowano ich spotkanie z Aleksandrem Wielkim, jednak nie uczestniczyli oni w jego wyprawie do Azji. Kilkadziesiąt lat później część plemion celtyckich przedostała się do Azji Mniejszej, gdzie osiedliła się na obszarze nazwanym później Galacją. Nazwa tej krainy wywodzi się od greckiego określenia Celtów – Galatai.
Celtowie byli nie tylko znakomitymi wojownikami, lecz także utalentowanymi rzemieślnikami i innowatorami. To im przypisuje się rozpowszechnienie beczek klepkowych oraz upowszechnienie koła garncarskiego na ziemiach polskich. Prawdopodobnie od języków celtyckich wywodzi się również hiszpańska nazwa piwa – cerveza. Społeczności celtyckie kontrolowały także jeden z najważniejszych odcinków szlaku bursztynowego prowadzącego z wybrzeży Bałtyku do Europy Południowej. Po upadku ich znaczenia w I wieku p.n.e. główną rolę w organizacji tego dalekosiężnego szlaku handlowego przejęli dopiero Rzymianie.
O obecności Celtów na terenach Małopolski i Śląska można mówić bez żadnych wątpliwości. Znamy zarówno ich osady, jak i cmentarzyska, które jednoznacznie potwierdzają trwałe osadnictwo tej społeczności. W przypadku pozostałych obszarów ziem polskich należy jednak mówić przede wszystkim o wpływach kulturowych oraz okresowej penetracji tych terenów. Była ona związana między innymi z funkcjonowaniem szlaku bursztynowego, który umożliwiał kontakty handlowe pomiędzy południem i północą Europy.
Na Wyżynie Sandomierskiej ślady wpływów celtyckich są stosunkowo nieliczne. Oprócz wspomnianych wcześniej monet warto zwrócić uwagę na szklane bransolety odkryte w Zakrzowie po drugiej stronie Wisły oraz fragmenty naczyń grafitowanych znalezione na osadzie w Kliszowie, przechowywane obecnie w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie. Niewykluczone, że oddziaływanie społeczności celtyckich obejmowało również inne dziedziny miejscowej wytwórczości, choć dostępne źródła archeologiczne nie pozwalają obecnie na jednoznaczne potwierdzenie takiej tezy.
Należy również podkreślić, że zabytki datowane na II–I wiek p.n.e. na Wyżynie Sandomierskiej należą do rzadkości. Oprócz znalezisk wiązanych z Celtami warto wspomnieć o wpływach napływających z północy, reprezentowanych przez kulturę jastorfską. Z nią łączy się między naszyjnik koronowaty odkryty w 1924 roku w Dwikozach. Cennym świadectwem kontaktów z południem jest również skarb monet republiki rzymskiej odkryty w Połańcu oraz niedawne znalezisko republikańskiej monety rzymskiej spod Zawichostu.
Sytuacja kulturowa Wyżyny Sandomierskiej w schyłkowym okresie przedrzymskim pozostaje więc bardzo interesująca i wciąż rodzi wiele pytań. Krzyżowanie się wpływów napływających z północy i południa jest szczególnie intrygujące, zwłaszcza że właśnie w tym czasie zaczęła kształtować się społeczność kultury przeworskiej. Z tego względu prezentowana moneta stanowi niezwykle cenne źródło wiedzy. Jest kolejnym świadectwem oddziaływań celtyckich na Wyżynie Sandomierskiej i ważnym elementem pozwalającym lepiej zrozumieć przemiany zachodzące na tym obszarze u schyłku epoki przedrzymskiej.
Opracował: dr Wojciech Rajpold – Adiunkt Działu Archeologicznego MZS
Literatura:
Andrałojć M., Andrałojć M., 2012. Mennictwo celtyckie na kujawach, Poznań: REFUGIUM S.C.
Andrałojć M., Andrałojć M., 2014. Nieznane Oblicze związku lugijskiego o mennictwie celtyckim na ziemiach polskich, Inowrocław-Poznań: Fundacja ochrony dziedzictwa kulturowego społeczeństw kujaw.
Bochnak T. 2020. A Celtic Stater of the Krakow Type from the Opatów Area (Opatów County, Świętokrzyskie Voivodeship), „Notae Numismaticae – Zapiski Numizmatycznie”, 15 , 37–47
Bochnak T. 2024. A Celtic Stater Associated with the “LesserPoland Coinage Group” from Site KaliszanyFolwark 22, Discovered in Orłowiny, Opatów District, Świętokrzyskie Voivodeship, „Notae Numismaticae – Zapiski Numizmatycznie”, 19 , 107–120.
Bul Ł. 2022. The Development of Kraków Type Staters, „Note Numismaticae – Zapiski Numizmatyczne”, 17, 43-63.
Grygiel M. 2022. Osadnictwo celtyckie w Zachodniej Małopolsce ze studiów nad grupą tyniecką, Kraków.
Grygiel M., Kędzierski A. 2023. A gold coin from Jastrzębniki, Kalisz district (PL). On the late Celtic coinage in north-central Europe, Praehistorische Zeitschrift, 98(2), 729-749).
Kaczanowska P. 1996. Złota moneta celtycka z osady kultury przeworskiej w Kryspinowie, woj. Kraków, „Sprawozdania Archeologiczne”, XLVIII , s. 139–146,
Kotowicz P. N., Zielińska M. 2007. Ziemia Sanocka w Pradziejach i Wczesnym Średniowieczu [w:] Banach W., Kasprzak E. (red.) Gdzie wspólne źródła… Dzieje współistnienia kultury polskiej i ukraińskiej na ziemi sanockiej od średniowiecza do współczesności, 7-30, Sanok.
Pazowska W. 2024. A New Find of a Kryspinów-type Stater from the Archives of Piotr Adamkiewicz, „Notae Numismaticae – Zapiski Numizmatycznie”, 19 , 107–120.
Rudnicki M. 2005. Złota celtycka moneta w Pełczyskach, woj. świętokrzyskie, [w:] Kokowski A. (red.) Europa Barbarica.Ćwierć wieku archeologii w Masłomęczu, 391-404, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Rudnicki M. 2012. Nummi Lugiorum – statery typu krakowskiego, „Wiadomości Numizmatyczne” 1 (193), 1–96.
Rudnicki M., Miłek S., Ziąbka L., Kędzierski A. 2009, Mennica celtycka pod Kaliszem, Wiadomości Numizmatyczne, 2 (188), 103-145.
