Waza z grobu 11 z cmentarzyska w Koprzywnicy Łysej Górze stan. 22
Numer inwentarzowy: MS-1440/11
Chronologia: II faza rozwoju tarnobrzeskiej kultury łużyckiej – HaC do HaD1 co odpowiada okresowi od 800-650/600 p.n.e.
Przynależność kulturowa: tarnobrzeska kultura łużycka
Wymiary: średnica wylewu 22 cm, brzuśca 28 cm, dna 11,5 cm i wysokość 30 cm
Surowiec: glina
Wykonanie: ręczne lepienie i wypał w atmosferze z dostępem tlenu
Bohaterem cyklu „Obiekt Tygodnia” jest tym razem popielnica pochodząca z grobu 11 na cmentarzysku tarnobrzeskiej kultury łużyckiej w Koprzywnicy, na stanowisku Łysa Góra (stan. 22). Jest to dość spore naczynie wazowate o wysokiej, cylindrycznej szyjce i dwustożkowatym, mocno profilowanym brzuścu. Dno tworzy wyodrębniona stopka. Naczynie jest dość asymetryczne. Miejsce, w którym szyjka przechodzi w brzusiec, podkreślono dookolną linią rytą; w tym miejscu znajdują się również cztery niewielkie, podłużne guzki (pseudouszka). Poza tym naczynie nie posiada zdobienia.
Forma ta wpisuje się w typ waz III/2 lub III/1/e według typologii Kazimierza Moskwy, który datował je szeroko na okres halsztacki. Według nowszej typologii Marcina S. Przybyły byłby to typ 12, charakterystyczny dla środkowej fazy rozwoju ceramiki tarnobrzeskiej kultury łużyckiej. Analogie dla tej formy są bardzo liczne. Z najbliższych terenów można wskazać m.in. wazy z grobów 167 i 708 z cmentarzyska w Pysznicy, stan. 1; 39 z Knap, stan. 6; 114 i 485 z Machowa, stan. 20; oraz 30 i 150 z Kłyżowa, stan. 2. Jest to forma ogólnołużycka, występująca również w innych jednostkach kulturowych należących do kręgu kultur pól popielnicowych. Dlatego pojawia się także w materiałach łączonych z grupą górnośląsko-małopolską, np. w grobach 32, 66, 127 i 165 z cmentarzyska w Nidzie. To istotna kwestia w kontekście przenikania się na obszarze Wyżyny Sandomierskiej wpływów z obu tych kierunków — do czego jeszcze wrócimy.
Jak wspomniano, waza pochodziła z grobu odkrytego na cmentarzysku w Koprzywnicy-Łysej Górze. Stanowisko to odkryto w 1982 roku, gdy grupa żołnierzy zgłosiła się do muzeum, przynosząc ułamki naczyń i wskazując miejsce ich pozyskania. Była to piaszczysta wydma położona na wschód od Koprzywnicy. Cały teren był zniszczony przez działającą w okolicy piaskownię. Jedynie w ścianie urwiska widoczne były ślady warstwy kulturowej.
Badania ratownicze na niewielkim, jednoarowym wykopie przeprowadzili jeszcze w tym samym roku Halina Wróbel-Taras, Janina Michalak-Ścibior oraz Marek Florek. Odkryli wówczas kolejne fragmenty ceramiki, a miejscowa ludność zaczęła przynosić im wcześniej znalezione naczynia. Łącznie udało się pozyskać materiały z 28 pochówków. Szacuje się, że pierwotny zasięg cmentarzyska mógł wynosić nawet około 5 hektarów. Było to zatem duże założenie, liczące zapewne kilkaset grobów, użytkowane przez wiele pokoleń. Na podstawie dotychczas pozyskanych materiałów cmentarzysko datuje się na okres VIII–VI wieku p.n.e., choć nie można wykluczyć szerszej chronologii. Takie rozległe nekropole są charakterystyczne dla kultur z kręgu pól popielnicowych, do którego należały zarówno tarnobrzeska kultura łużycka, jak i grupa górnośląsko-małopolska.
W omawianym pochówku, oprócz popielnicy, znajdowała się także niewielka przystawka z dwoma uszkami – kopia większej formy, również o ogólnołużyckim charakterze. Stwierdzono również zniszczone ułamki niewielkiej, profilowanej misy, która prawdopodobnie przykrywała popielnicę. Misa ta była zdobiona dookolnymi kręgami na dnie i wpisywała się w tzw. misy zbydniowskie. Stanowiła element tzw. stylistyki nadsańskiej, łączącej się z bogato ornamentowanymi wazami dwustożkowatymi o lejkowatych szyjkach i półkulistymi misami zdobionymi dookolnymi kręgami. Na tym cmentarzysku stylistyka ta była dość powszechna, m.in. reprezentowana przez naczynie z grobu 19, które było już bohaterem jednego z wcześniejszych odcinków cyklu. Nie była jednak stylistyką dominującą.
Często podkreśla się współwystępowanie w obrębie tarnobrzeskiej kultury łużyckiej dwóch odmiennych stylistyk – ogólnołużyckiej i nadsańskiej. Zjawisko to tłumaczy się genezą tej kultury i obecnością dwóch pokrewnych, lecz odrębnych grup społecznych. W przypadku omawianego pochówku mamy do czynienia z formami o cechach obu stylistyk, co czyni go szczególnie interesującym.
Na zakończenie warto podkreślić, że brak jest analiz antropologicznych dla tego grobu, przez co nie wiadomo, czy pochówek dotyczył jednej osoby. Badania tego typu mogłyby dostarczyć istotnych informacji i stać się punktem wyjścia do dalszych rozważań nad charakterem nekropoli.
Opracował: dr Wojciech Rajpold
Bibliografia:
Czopek S. 1996. Grupa tarnobrzeska nad środkowym Sanem i dolnym Wisłokiem, Rzeszów.
Czopek S. 2001. Pysznica pow. Stalowa Wola stanowisko 1 – cmentarzysko ciałopalne z przełomu epoki brązu i żelaza, Rzeszów.
Czopek S. 2004 Cmentarzysko ciałopalne z wczesnej epoki żelaza w Knapach, Rzeszów.
Czopek S. 2009. Aktualne problemy w badaniach tarnobrzeskiej kultury łużyckiej, W: Czopek S., Trybała-Zawiślak K. (red.) Tarnobrzeska kultura łużycka- źródła i interpretacje, 15-31, Rzeszów: Wydawnictwo Mitel.
Florek M. 1989. Badania ratownicze stanowisk kultury łużyckiej na terenie województwa tarnobrzeskiego prowadzone przez Biuro Badań i Dokumentacji Zabytków w Tarnobrzegu, [w:] Barłowska A., Szałapata E. (red.) Grupa tarnobrzeska kultury łużyckiej.
Florek M., Wróbel (Taras) H., Michalak (Ścibior) J., Gurba J. 1983. Koprzywnica, woj. tarnobrzeskie. Stanowisko „Łysa Góra”. Informator Archeologiczny Badania 1982, s. 82-83.
Gądzikiewicz-Woźniak M., Miśkiewicz J. 1958. Cmentarzysko kultury łużyckiej i grobów kloszowych z Nidy pow. Kielce. Materiały Starożytne III, s. 413-479.
Gedl M. 1982. Periodyzacja i chronologia kultury łużyckiej w zachodniej Małopolsce, [w:] Gedl M. (red.) Południowa strefa kultury łużyckiej i powiązania tej kultury z południem, s. 11-33
Matoga A. 1989. Z badań nad młodszą fazą grupy tarnobrzeskiej kultury łużyckiej na kieleccyźnie [w:] Barłowska A., Szałapata E. (red.) Grupa tarnobrzeska kultury łużyckiej. Materiały z konferencji 12-14 listopada 1986 r. Rzeszów, s. 263-283
Miśkiewicz J. 1962. Materiały kultury łużyckiej z międzyrzecza Pilicy i środkowej Wisły, „Materiały Starożytne”, t.VIII, s. 327-353.
Miśkiewicz J. 1968. Kultura łużycka w Międzyrzeczu Pilicy i środkowej Wisły, „Materiały Starożytne”, t. IX, s.129-208.
Moskwa K. 1976. Kultura łużycka w południowo-wschodniej Polsce, Rzeszów.
Ormian K. 2008. Stylistyka nadsańska ceramiki tarnobrzeskiej kultury łużyckiej, Rozprawa doktorska przechowywana w bibliotece Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Poradyło W. 2022. Cmentarzysko z Epoki Brązu i wczesnej epoki żelaza w Machowie (Tarnobrzeg). Kraków.
Przybyła M. S. 2003. Uwagi o chronologii ceramiki grupy tarnobrzeskiej, „MSROA”, t. 16, s. 27-54.
Trybała-Zawiślak K. 2012. Kłyżów, stan. 2 i Mokrzyszów, stan. 2 – cmentarzyska ciałopalne z wczesnej epoki żelaza. Rzeszów.
