Autor: Kalikst Pawłowski.
Miejsce tworzenia: Polska, Warszawa.
Data powstania: 1847.
Tworzywo: papier.
Wymiary: 19 x 22.5 cm.
Zakupiony do zbiorów do Wojciecha Targowskiego z Sandomierz (1989 r.).
Numer inwentarzowy: MZS/L/1838.
Kalikst Pawłowski (w źródłach występujący również jako Edward Kalikst Pawłowski) był polskim pisarzem i autorem powieści działającym w pierwszej połowie XIX wieku. Urodził się w 1790 roku we wsi Pierzchnianka w okolicach Krakowa. Był synem Ksawerego i Tekli z Dąbskich. Z Rocznika wojskowego Królestwa Polskiego na rok 1817 wiadomo, że służył w stopniu kapitana V Pułku Piechoty Liniowej Królestwa Polskiego. Prawdopodobnie odbywał też służbę wojskową w Tarczynie w II Batalionie Pułku Piechoty Liniowej. Po zakończeniu służby wojskowej kpt. Pawłowski pracował jako rachmistrz w Komisji Likwidacyjnej Królestwa Polskiego w Warszawie. 3 października 1826 roku wziął ślub z Franciszką Zaborską w Warszawie w parafii św. Jana Chrzciciela. Rok później przyszedł na świat ich syn Sabin Włodzimierz Edward Pawłowski.
Kalikst Pawłowski dał się też poznać jako pisarz, autor kilku powieści. Wiadomo, że publikował przede wszystkim romanse i powieści obyczajowe. Do jego znanych drukowanych utworów należą m.in. Edward, czyli skutki niedoświadczenia (Warszawa, 1823), „Dwie siostry” (1844), „Błażej z Tarczna, czyli nieprzewidziane wypadki”, „Jaki pan, taki sługa” oraz „Zbiór myśli wierszem przez Kalixta Pawłowskiego, kapitana wojsk polskich, ułożonych” (Warszawa, 1839) – tomik poezji zawierający m.in. popularne fraszki.
W zbiorach Muzeum Zamkowego przechowywany jest rękopis Kaliksta Pawłowskiego pt. „Teodora, czyli kochająca pokutnica”. Powieść ta została napisana w Warszawie. Na karcie tytułowej widnieje data 1847, później poprawiona na 1848, co może świadczyć o dalszych pracach nad utworem. Szczególnie cenny jest zachowany zapis urzędowy z decyzją cenzury: „Można drukować…”, opatrzony datą 25 kwietnia 1848 r. Oznacza to, że rękopis został przedstawiony Warszawskiemu Komitetowi Cenzury i uzyskał zgodę na publikację, jednak nie stanowi dowodu, że powieść rzeczywiście ukazała się drukiem. Na kolejnych kartach autor zamieścił część zatytułowaną „Do krytyków i recenzentów”, poprzedzając utwór mottami w języku włoskim i niemieckim. Jedno z nich brzmi: „Le garezza: no? amor. Se Salini: lo compiango; se raggira; gli son grato; e se in lui sonò spiriti di malizia – io gli perdono.” Ten fragment pochodzi z libretta do opery „Łaskawość Tytusa” (La clemenza di Tito), skomponowanej przez Wolfganga Amadeusza Mozarta. Autorem oryginalnego tekstu literackiego jest słynny włoski poeta i librecista Pietro Metastasio. Słowa te wypowiada główny bohater, rzymski cesarz Tytus (Tito), w Akcie I. W tłumaczeniu: „Jeśli to tylko lekkomyślność – nie dbam o to. Jeśli szaleństwo – współczuję mu. Jeśli ma ku temu słuszne powody – jestem mu wdzięczny. A jeśli to czysta złośliwość – przebaczam mu”.
Drugie, niemieckie, podpisane A. W. Rose, rozpoczyna się od słów: „Wer lang geniessen will…”. Cytat ten to fragment tradycyjnej niemieckiej sentencji życiowej, która oznacza: „Kto chce długo i w pełni cieszyć się życiem…”. Całość brzmi zaś: Wer lang genießen will, muss mäßig leben.” (Kto chce długo cieszyć się życiem, musi żyć z umiarem). To najpopularniejsze, tradycyjne rozwinięcie. Zapis „A. W. Rose” odnosi się najprawdopodobniej do słynnej manufaktury porcelany: Augusta Warnecke, która produkowała serię z motywem róży, a napis ten często pojawiał tam się jako inskrypcja.
Dotychczasowa kwerenda nie potwierdziła odnalezienia drukowanego wydania powieści „Teodora, czyli kochająca pokutnica”. Na obecnym etapie najbardziej prawdopodobna wydaje się hipoteza, że rękopis stanowi autorski egzemplarz przygotowany do druku, który – mimo uzyskania zgody cenzury – mógł ostatecznie nie zostać opublikowany. Wymaga to jednak dalszych badań bibliograficznych i archiwalnych.
Opracowała: Sylwia Radzimowska-Zasuwa – kustosz Działu Literatury MZS
