Z okazji 500-lecia Hołdu Pruskiego zaprezentowaliśmy półtorak wybity w 1625 roku w Królewcu przez Jerzego Wilhelma Hohenzollerna, pochodzący ze zbiorów Działu Historycznego Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Pojawienie się półtoraków w polskim mennictwie nastąpiło w dość interesujących okolicznościach. Jako pierwszy nominał ten bił w latach 1612-1615 elektor Brandenburgii Jan Zygmunt w swojej mennicy w Drezdenku nad Notecią, tuż przy granicy z Polską. Pomysłodawcą tego przedsięwzięcia był Henryk Lauffert, probierz generalny mennic koronnych.
Poszukiwał on dodatkowego źródła zysków, do czego doskonale nadawała się mennica zlokalizowana na terenach przygranicznych która mogłaby bezkarnie zalewać terytoria Rzeczypospolitej lichą monetą. Była to osobliwa sytuacja, zważywszy na to, że urząd probierza generalnego powołano właśnie w celu walki z napływem obcej monety i związanym z tym kryzysem monetarnym. Półtoraki szybko zostały zaadaptowane przez polski system monetarny, już od 1614 roku bito je w Krakowie i Bydgoszczy. Mennica królewiecka przystąpiła do ich emisji kilka lat później, w 1619 roku. Ściśle trzymano się polskiej stopy menniczej, dzięki temu wybijane tam półtoraki mogły swobodnie krążyć całym terytorium Rzeczpospolitej. Okazały się użyteczne jako wygodny, pośredni nominał między groszem a trojakiem, przeznaczony w zamyśle do handlu z Brandenburgią. Zarazem była to odpowiedź na napływ lichej monety z krajów niemieckich, liczono na to, że półtoraki dokonają tam podobnej ekspansji.
Na awersie monety znajduje się pięciopolowy herb złożony, który jest odbiciem ówczesnych stosunków politycznych. Prusy Książęce znajdowały się od 1618 roku w unii personalnej z Elektoratem Brandenburgii, pozostając przy tym nadal lennem polski. Jerzy Wilhelm wstąpił na tron w roku 1620, stając się władcą obu państw. W roku następnym złożył również hołd lenny z Prus Książęcych królowi Zygmuntowi III Wazie. Stąd w herbie znalazło się godło Brandenburgii (orzeł, w górnym polu po prawej stronie heraldycznej) i Prus Książęcych (orzeł z koroną na szyi i literą S na piersiach, w dolnym polu po lewej stronie heraldycznej). Obecne są również godła ziem należących do Brandenburgii – Burgrabstwa Norymbergii (lew w dolnym polu po prawej stronie heraldycznej) oraz Pomorza (gryf, w górnym polu po prawej stronie heraldycznej). Na tarczy sercowej położonej w centralnej części herbu znajduje się berło elektorskie, atrybut urzędu arcypodkomorzego Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Cyfra trzy umieszczona pod herbem informuje o tym, że półtorak jest równy trzech półgroszom. Legenda otokowa : GE. WI. MA. BR. S. R. I. E. – “Jerzy Wilhelm Elektor Marchii Brandenburskiej Świętego Cesarstwa Rzymskiego”.
Stylistyka prezentowanej monety wiernie odpowiada półtorakom bitym w mennicach koronnych. Na rewersie znajduje się skrócona data i jabłko królewskie które jest elementem zaczerpniętym z groszy Brandenburskich. Zawarta w nim cyfra 24 miała informować o tym, że moneta ta jest warta 1/24 talara, w rzeczywistości wartość ta wprowadzała jej użytkowników w błąd. Talar w roku 1625 warty był już ponad 50 półtoraków, przy czym liczba ta ciągle wzrastała. Pod jabłkiem znajduje się serce z krzyżem, znak ten należy do wardajna mennicy królewieckiej, Ernsta Pfalera. Legenda otokowa: MONE. NO. DUC. PRVS. – “Moneta Nowa Księstwa Pruskiego”.
Opracował: Dział Historyczny MZS
