Maglownica, ok. 1920 r.

Autor: Wincenty Długosz;

Miejscowość: Lenarczyce, gm. Obrazów;

Materiał: drewno;

Technika: wyrób ręczny;

Wymiar: deska z karbami –  dł. 76 cm; szer. 11 cm; gr. 3,5 cm; wałek – dł. 49 cm; śr. 5,5 cm

Nr inw. MS-359/1-2/e.

Archaiczne narzędzie drewniane używane przez gospodynie wiejskie do ręcznego wygładzania wypranej bielizny lnianej. Składa się z dwóch luźnych elementów: deski, jednostronnie karbowanej i zakończonej rączką oraz wałka. Karby, w liczbie 26 szt., rozmieszczone są poprzecznie po spodniej stronie maglownicy. Po stronie wierzchniej znajduje się uchwyt wykończony gałką. Rączka maglownicy zakończona spłaszczonym guzkiem. Wałek wykonany został z jednego kawałka drewna o owalnym przekroju poprzecznym. Jeden jego koniec jest delikatnie zaokrąglony, drugi zaś, przewężony – pełni funkcję rączki. Na powierzchni drewna widoczne są ślady po żerowaniu owadów. Maglownicę z wałkiem wykonał Wincenty Długosz zamieszkały we wsi Lenarczyce. Narzędzie było w użytku do około 1950 roku. Wykonawca przekazał je do zbiorów muzealnych w 1972 roku. Proces maglowania nie był skomplikowany. Wilgotną tkaninę gospodyni nawijała ciasno na wałek, który kładła na ławie lub stole. Następnie karbami maglownicy dociskała wałek i energicznie toczyła go po ławie w przód i tył. Siła nacisku powodowała prostowanie tkaniny.

Badania nad występowaniem maglownic w Europie prowadził wybitny polski etnograf i etnolog Kazimierz Moszyński, a ich wyniki opublikował w I tomie monumentalnego dzieła pt. „Kultura Ludowa Słowian”. Zdaniem badacza najwięcej wałkownic (czyli maglownic) można było spotkać na terenach północnych, głównie na Wielkorusi, Rusi Zachodniej, w Polsce i Czechosłowacji. Obok doskonalszych, karbowanych maglownic występowały również gładkie, pozbawione karbów. Wałkownice znane były także w Europie Zachodniej i Południowej oraz w krajach skandynawskich.

Ręczna maglownica, służąca do wygładzania tkanin na zimno, poprzedziła zastosowanie żelazka, które umożliwiło wygładzanie tkanin z wykorzystaniem wysokiej temperatury. Najstarsze znane żelazka pochodzą z Azji i datowane są na II w. p.n.e. W Chinach do prasowania jedwabiu wykorzystywano metalowe rondle i patelnie, w których umieszczano rozżarzone węgle drzewne. W Europie pierwsze żelazka pojawiły się w XVIII wieku. Początkowo miały postać żelaznych sztab zaopatrzonych w uchwyty, które nagrzewano na płycie pieca kuchennego. Ich kształt nawiązywał do stopy – z jednej strony zakończonej trójkątnym czubem, z drugiej zaś płaską krawędzią. Forma ta została zachowana w późniejszych modelach żelazek, w tym również w konstrukcjach stosowanych współcześnie.

Z czasem żelazne sztaby z uchwytami zostały zastąpione żelazkami wyposażonymi w komorę, do której wkładano rozżarzony węgiel drzewny, a w późniejszych konstrukcjach – rozgrzaną żelazną sztabkę, określaną mianem „duszy”. Żelazko elektryczne zostało opatentowane w 1882 r. przez Henry’ego W. Seeleya z Nowego Jorku.

Opracowała: Iwona Łukawska – kustosz Działu Etnograficznego MZS

Literatura:

K. Moszyński, Kultura Ludowa Słowian, t. 1, Warszawa, 1967

K. Ruszel, Leksykon kultury ludowej w Rzeszowskiem, Rzeszów, 2004