Maria Jarema (1908-1958) „Wojna”

Datowanie: 1943,

Technika: akwarela i gwasz na papierze,

Wymiary: bez ramy: wys. 22,5 cm, szer. 28,5 cm; w ramie: wys. 38 cm, szer. 41,5 cm, gł. 2,2 cm,

Muzeum Zamkowe w Sandomierzu – Nr inw.: MS-913/s,

Obraz został zakupiony do zbiorów w krakowskim salonie Desy w 1990 r.

Akwarela Marii Jaremy Wojna jest jednym z dwóch dzieł artystki znajdujących się w zbiorach Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Warto zaznaczyć, że drugi obiekt: projekt scenograficzny do spektaklu „Mątwa” Stanisława Ignacego Witkiewicza, napisanego w 1922 r., jest obecnie prezentowany na wystawie „Maria Jarema. Pęknięty modernizm” w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, gdzie będzie można go obejrzeć do 28 czerwca 2026 r.

Obraz Marii Jaremy Wojna z 1943 r., jest niewielkich rozmiarów pracą, co było charakterystyczne dla jej twórczości w okresie II wojny światowej. Mocno ograniczona dostępność materiałów artystycznych, jak również trudna sytuacji finansowa i osobista (Maria Jarema w 1943 r. była w ciąży, oczekiwała swojego syna Aleksandra) zmusiły ją do porzucenia rzeźby i poświęcenia się przede wszystkim malarstwu. W skryciu własnej pracowni tworzyła dzieła odstające od wszelkich tendencji obecnych wówczas w sztuce. Powstawały niewielkich rozmiarów gwasze i akwarele, malowane na papierze lub tekturze, kartkach wyrwanych często z zeszytów.

Prezentowany obraz wykonany został w technice akwareli i gwaszu na papierze. Maria Jarema w pewien sposób nawiązuje tu do jednego ze słynniejszych dzieł Pabla Picassa – Guernica, który miała okazję widzieć na Wystawie Światowej w Paryżu w 1937 r., a który zrobił na niej ogromne wrażenie. Echa tej fascynacji dostrzec można w sposobie opracowania kompozycji Wojna. Przedstawienie jest schematycznym ujęciem grupy ludzi i zwierząt, poddanych groteskowej deformacji. Widzimy nienaturalnie powyginane ciała, momentami wręcz rozczłonkowane, pozbawione wyrazu i jakichkolwiek cech indywidualnych, puste twarze, ludzkie i zwierzęce sylwetki zatopione i rozmyte w krajobrazie, tak, że na pierwszy rzut oka trudno nam rozpoznać poszczególne kształty. Nieco w oddali zniszczone zabudowania, resztki porozrzucanych zapasów i ułożone ciała zabitych. Wszystko to jest niewątpliwie swego rodzaju odbiciem świata pogrożonego w wojnie. Ukazana malarsko scena zdaje się odpowiadać na pytania: co dzieje się z człowieczeństwem, życiem i codziennością? co pozostaje w człowieku doświadczonym okrucieństwami wojny? co pozostaje w świecie targanym nienawiścią? Niestety są to tematy aktualne i dziś.

Kompozycja jest płaska, Maria Jarema nie tworzy iluzji przestrzeni i głębi, a mimo to został tu zachowany podział na plany, naturalnie odczuwamy sceny, które rozgrywają się bliżej nas i te, które możemy usytuować w oddaleniu. Formy i kształty opracowane zostały za pomocą krótkich, można powiedzieć, że „odcinkowych” pociągnięć cienkim pędzelkiem, kładzionych w różnych kierunkach, które mimo wszystko tworzą spójne plamy kolorów. Artystka zastosowała dość szeroką gamę barwną, płaskich, jednolitych i jasnych odcieni, z przewagą zieleni i brązów oraz akcentem niebieskiego w górnej partii obrazu. Deformacja i geometryzacja kształtów, spłaszczenie i uproszczenie sylwetki ludzkiej, są krokiem w stronę abstrakcji i odejścia od figuracji. Typowe dla tego okresu jej twórczości są na pierwszy rzut oka nieuporządkowane i chaotyczne kompozycje, będące w rzeczywistości dogłębnie przemyślanymi, oryginalnymi koncepcjami, w których główną rolę odgrywają zagadnienia czysto artystyczne.

Dzieło jest sygnowane, w prawym dolnym narożniku: „Maria Jarema/1943”.

Obraz Marii Jaremy Wojna już niebawem pojawi się w przestrzeni wystawy „Zamkowa Galeria Sztuki XVIII – XX w.” w Muzeum Zamkowym w Sandomierzu.

Maria Jarema (1908-1958)
Maria Jarema, zwana Jaremianką, malarka, rzeźbiarka i scenograf, była artystką niezwykłą, która na trwałe zapisała się w dziejach sztuki polskiej XX w. Była współzałożycielką I i II Grupy Krakowskiej, współpracowała m.in. z teatrem Cricot i Cricot 2 oraz Tadeuszem Kantorem. Jej działalność artystyczna była ciągłym i nieustającym eksperymentem. Inspirację stanowił dla niej kubizm i surrealizm.

W 1929 r. (lub 1930 r.) rozpoczęła naukę na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie studiowała rzeźbę w pracowni Xawerego Dunikowskiego. Była to trudna droga, ponieważ rzeźbiarstwo uważano za domenę mężczyzn, a sam profesor słynął powszechnie z trudnego charakteru, jednocześnie był najbardziej postępowym z ówczesnych wykładowców uczelni i od razu dostrzegł talent i potencjał studentki. Jarema ukończyła akademię w 1936 r. Jej debiut wystawienniczy, wspólnie z kolegami z Grupy Krakowskiej, miał miejsce we Lwowie w 1933 r. Artystka zaprezentowała wówczas swoje prace rzeźbiarskie, które spotkały się z pozytywnym odbiorem. Lata 30. to także pierwsze próby malarskie Marii Jaremy. Tę część swojej twórczości rozwijała w czasie wojny, a zwłaszcza w okresie po wojennym. Opracowała własny, niezwykle oryginalny styl oparty na użyciu graficzno-malarskiej techniki monotypii, w której bardzo szybko wypracowała mistrzostwo warsztatowe, osiągając różnorodne efekty plastyczne i wizualne w swoich obrazach.

Opracowała: Renata Grzebuła – Adiunkt Działu Sztuki Muzeum Zamkowego w Sandomierzu