Pamiątkowy talar toruński („brandtalar”) z 1630 roku

Władca: Zygmunt III Waza (1587–1632)

Mennica: Toruń

Rok emisji: 1630.

Rytownik: Henryk Hema.

Materiał: srebro.

Średnica: 45 mm.

Waga: 28,7 g.

Sposób nabycia: zakup, 1986 r.

Nr inwentarzowy: MS-1430/H.

Prezentowany talar toruński należy do grupy tzw. talarów medalowych – okolicznościowych emisji o charakterze pamiątkowym, które tylko częściowo pełniły funkcję obiegową. Został wybity w 1630 roku dla upamiętnienia szczęśliwego zakończenia oblężenia Torunia przez wojska szwedzkie, trwającego od jesieni 1628 roku do 16 lutego 1629 roku.

Obrona Torunia w czasie wojny ze Szwecją była jednym z najważniejszych epizodów militarnych w dziejach miasta. Pomimo intensywnego ostrzału i zagrożenia pożarami, miasto oparło się wojskom króla Gustaw II Adolf, dowodzonym przez generała Wrangla. Wydarzenie to zostało uznane przez Radę Miasta i ordynki za moment szczególnej próby, ale i triumfu wspólnoty miejskiej. W celu jego upamiętnienia zdecydowano się na reaktywację toruńskiej mennicy, nieczynnej od ponad 150 lat od czasów panowania Zygmunta Starego. Dzięki temu powstały pierwsze w historii miasta talary toruńskie, bite w kolejnych latach rocznicowych, najprawdopodobniej do 1631 roku.

AWERS ukazuje rozbudowaną panoramę oblężonego Torunia, widzianą od strony lewego brzegu Wisły. Miasto spowite jest płomieniami i kłębami dymu, a na rzece widoczne są liczne jednostki pływające – statki, łodzie i czółna. Nad zabudową miejską góruje słońce z promieniami, będące symbolem opatrzności. Całość otacza legenda:
FIDES ET CONSTANTIA PER IGNEM PROBATA
(„Wierność i stałość w ogniu wypróbowana”).

REWERS ma charakter opisowy i pełni funkcję swoistej kroniki wydarzeń. W siedmiu wierszach zapisano informację o oblężeniu miasta oraz jego skutecznej obronie „z Bożą pomocą” przez samych obywateli Torunia, z dokładnym wskazaniem daty – 16 lutego 1629 roku. Pod inskrypcją THORVNIA /HOSTILITER.OPPVGNATA/ ET.DEI O. AVXILIO/ FORTRA. CIVIB. DEFENSA/ XVI FEBR/ ANNO/ M.DC.XXIX (Toruń przez nieprzyjaciela oblężony, z Bożą pomocą dzielnie przez współobywateli obroniony dnia 16 lutego roku 1629) umieszczono dekoracyjną arabeskę.

Autorem stempli był Henryk Hema, śląski rytownik, który znany był z dbałości o wysoki poziom artystyczny i techniczny swoich prac. W trakcie emisji wielokrotnie wymieniał zużyte stemple, wprowadzając drobne różnice kompozycyjne, co zaowocowało istnieniem licznych odmian talara. Łącznie wyróżnia się dziewięć emisji tego typu, co świadczy o dużym zapotrzebowaniu na monetę o tak silnym ładunku symbolicznym.

Potoczna nazwa „brandtalar” wywodzi się z języka niemieckiego i oznacza „płonący talar”, nawiązując bezpośrednio do dramatycznego przedstawienia oblężonego miasta. Już współcześni dostrzegali wyjątkowe walory ikonograficzne tej emisji – cechy, które do dziś budzą uznanie badaczy i kolekcjonerów.

Talar uznawany jest za numizmat rzadki. Szacuje się, że na każdą rocznicową emisję wybito około stu egzemplarzy, przeznaczonych przede wszystkim dla członków ordynków oraz najbardziej zasłużonych obrońców miasta. W literaturze numizmatycznej otrzymał wysoki stopień rzadkości (R4). Egzemplarz znajdujący się w zbiorach Muzeum Zamkowego w Sandomierzu zachował się w bardzo dobrym stanie, z równomierną, starą patyną, podkreślającą plastykę reliefu i detale ikonograficzne. Jest to odmiana pozbawiona sygnatury rytownika.

Awers:

Rewers:

Fragmenty:

Opracowała: Karolina Gara – Dział Historyczny