Gabriel-Jacques André Bompart,
Francja, Paryż,
Empirowa sosjerka na podstawie, z figurą łabędzia w uchwycie,
Datowanie: 1819-1822,
Technika: srebro (próba 950), kucie, moletowanie, odlewanie, cyzelowanie,
Wymiary: wys. 21,5 cm, dł. 25,5 cm, szer. 15 cm; podstawa: wys. 7,5 cm, dł. 25,5 cm, szer. 15 cm; sosjerka: wys. 18 cm, dł. 25 cm, szer. 10,8 cm,
Waga: 794 g,
Muzeum Zamkowe w Sandomierzu,
Nr inw.: MZS/S/2632/a-b,
Bomboniera została zakupiona w 2023 r.
Empirowa sosjerka datowana na lata 1819-1822, pochodząca z wytwórni paryskiego złotnika Gabriel-Jacques André Bompart (działał w latach 1803-1822), znajduje się od niedawna w zbiorach Muzeum Zamkowego w Sandomierzu. Razem z podstawą wykonana została ze srebra próby 950. Naczynie ukształtowane zostało na rzucie wydłużonej elipsy. Podstawa wsparta jest na czterech niskich nóżkach w kształcie lwich łap, ozdobionych dodatkowo płaskorzeźbionym motywem palmety, rozety i esownicy ułożonej na kształt skrzydeł. Płaszczyzna podstawy jest gładka, o lekko wypukłej i delikatnie falistej linii. Na jej powierzchni zauważyć można grawerowany, wiązany monogram „MI” powtórzony na czarze sosjerki. Sosjerka wsparta jest na niskiej, płaskiej, gładkiej stopie, płynnie przechodzącej w dość szeroką szyję, o wklęsłym, łukowym zarysie. Czara półkolista, z jednej strony wyniesiona jest w wydłużony, szeroki wylew, z drugiej strony zamocowane zostało pięknie i niezwykle kunsztownie wykonane ucho. Jest ono najbardziej widowiskowym i efektownym elementem sosjerki. Uchwyt opracowany został w formie wiotkiej, pełnoplastycznej szyi i głowy łabędzia, zawiniętych w owalną formę, stanowiącą uchwyt naczynia, ujęty stylizowanymi, smukłymi, uniesionymi ku górze skrzydłami. Powierzchnia figury jest ozdobnie fakturowana, imitując łabędzie pióra, najpiękniej artysta uchwycił to na skrzydłach, reliefowo oddając ich upierzenie. Pierś łabędzia została dekoracyjnie ukształtowana za pomocą stylizowanych motywów floralnych, wśród których wyróżnić można: w centrum rozetę, a wokół niej wić roślinną ułożoną w kształt serca i esownicy, podłużne liście i palmety. Krawędzie podstawy, stopy i czary sosjerki podkreślone zostały wąskim, wgłębnym pasem z ornamentem nawiązującym do kimationu jońskiego.
Sosjerka sygnowana jest cechami złotnika oraz paryskimi cechami złotniczymi stosowanymi w latach 1819-1838. M.in.: cecha złotnika: w centrum puchar (?) wokół litery „GJAB”; oznaczenie próby: w prostokącie stojącym o ściętych narożnikach głowa Michała Anioła; znak gwarancyjny: w kole głowa Ceres. Punce powtarzają się w kilku miejscach. Nie wszystkie są rozpoznane.
Sosjerka, to jak sama nazwa wskazuje naczynie służące do podawania sosów. Pojawiła się około połowy XVII w. we Francji, wraz ze zmianami obyczajowymi związanymi z kulturą stołu. Wówczas na dworze Ludwika XIV zapanowała moda na lżejsze, zróżnicowane potrawy, o subtelnym i bardziej naturalnym smaku. Chętnie gotowano zupy, a do posiłków serwowano znacznie więcej warzyw. Dania doprawiano miejscowymi przyprawami i ogrodowymi ziołami, jak np. pietruszka, tymianek, czy estragon. Nastąpiła również rewolucja w przygotowywaniu sosów, przestano zagęszczać je chlebem, a zamiast tego wprowadzono mieszankę masła i mąki, co pozwalało uzyskać lżejszą i bardziej płynną konsystencje. Celem nowej kuchni francuskiej stało się poznawanie, odkrywanie nowych smaków i delektowanie nimi. Kuchnia francuska w XVII w. zyskała prestiż, a centrum kulinarnego świata stał się Wersal. Zmiany zwyczajów żywieniowych doprowadziły do wypracowania nowych standardów jeśli chodzi o kulturę stołu, związaną z tym obyczajowość i sposób serwowania dań. Przyczynili się do tego tacy kucharze, jak choćby François Vatel, czy François Pierre de La Varenne. Na szerszą skalę zaczęto używać sztućców i pojawiły się wcześniej wspomniane sosjerki. Najstarsze wykonywano ze srebra, w pracowniach nadwornych, francuskich złotników. Właściwie do dziś zachowały swój pierwotny kształt, a więc półowoidalną lub łódkowatą czarę, z pojedynczym wylewem i uchwytem (choć tu trzeba wspomnieć, że pierwsze sosjerki były wydłużone i dość płytkie, posiadały dwa wylewy umieszczone na krótszych bokach, a na dłuższych uchwyty). Z czasem pojawiły się naczynia fajansowe, a w XVIII w. porcelanowe sosjerki stały się niezbędnym elementem zastawy stołowej zarówno podczas posiłków głównych, jak i deserów.
Empirową sosjerkę z uchwytem w formie łabędzia, będą mogli Państwo obejrzeć do 31 stycznia 2027 r. na wystawie czasowej „Srebro i sól. Solniczki z Muzeum Żup Krakowskich Wieliczka” w Muzeum Zamkowym w Sandomierzu.
Opracowała: Renata Grzebuła – Adiunkt Działu Sztuki Muzeum Zamkowego w Sandomierzu
Bibliografia:
E. Kowecka, Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów polskich w XIX w., Warszawa 1989.
J. Dumanowski, Kulinarna rewolucja francuska, oprac. 29.01.2009, https://wilanow-palac.pl/pasaz-wiedzy/kulinarna-rewolucja-francuska, dnia 24.02.2026.
J. Sozańska, Wiedeńska sosjerka, https://mnwr.pl/wiedenska-sosjerka/, dnia 23.02.2026.
M. Gradowski, Dawne złotnictwo technika i terminologia, Warszawa 1984.
M. Żukowska, Srebra francuskie w zbiorach wilanowskich, Warszawa 1998.
N. Elias, Przemiany zwyczajów w cywilizacji Zachodu, Warszawa 1980.
Karta obiektu: R. Grzebuła, Sosjerka z figurą łabędzia na podstawie, oprac. 20.05.2025.
T. Armółowicz-Kosecka, Sztuka francuska w zbiorach polskich, 1230-1830: katalog wystawy, Poznań 1973.
