Obiekt Tygodnia: Tatarski grot strzały wykonany z poroża.

„[…] a strzały nie dawały ani wychylić się zza przedpiersia i bili się przez 4 dni[…]” – fragment Kroniki Halicko-Włodzimierskiej poświęcony oblężeniu Sandomierza przez wojska mongolsko-ruskie.

Forma: grot strzały z uszkodzonym trzpieniem wykonany z poroża;

Numer inwentarzowy: MZS/AW/2571;

Wymiary: Długość całkowita 7,6 cm, liść grotu 5,2 cm długości, szerokość 1,7 cm, grubość 0,8 cm, uszkodzony trzpień, 2,4 cm długości i 0,9 cm grubości.

Surowiec: Poroże;

Chronologia: 2 poł. XIII wieku.

Tym razem jako „Obiekt Tygodnia” omówimy grot strzały wykonany z poroża, pochodzący ze Wzgórza Zamkowego. Ten niepozorny zabytek odkryto podczas wykopalisk w 1959 roku prowadzonych przez J. Gąssowskiego. Jego liść ma kształt lancetowaty, w przekroju jest romboidalny, na przejściu w węższy, spłaszczony trzpień, posiada niewielkie wcięcie.

Podobne groty o lancetowatym liściu są szeroko rozpowszechnione na terenach Azji Centralnej i Europy Wschodniej. Szczególnie charakterystyczne są dla ludów koczowniczych wielkiego stepu. Używane były bardzo długo, bo od IX aż do XIV wieku. Przejęte zostały za pośrednictwem (mniej lub bardziej wymuszonych) kontaktów politycznych i kulturowych także na Rusi. Kościane groty w różnych typach były używane przez ludy koczownicze zarówno w boju jak i łowiectwie. W „Tajnej historii Mongołów” ważnym źródle dotyczącym Imperium Mongolskiego, kościane i rogowe strzały wspomniane są trzy razy. Jako broń myśliwska, bojowa i jako podarunek, wszystkie w kontekście życiorysu samego Temudżyna, znanego później jako Czyngis- chan.

Grot znaleziono w miejscu, w którym w XII i XIII wieku zlokalizowany był gród książęcy. Był on być może jednym z grotów, o których wspomina w jednym ze swoich artykułów M. Florek, jakie wraz z bełtami kusz w nieokreślonej liczbie odkrył J. Gąssowski podczas swoich badań w 1959 roku. Ciekawy jest kontekst ich znalezienia w warstwie spalonych belek i polepy, co naprowadza nas na dokładniejszy ślad.

W XIII wieku ziemia i gród sandomierski były wielokrotnie oblegane i pustoszone przez wojska mongolskie, ruskie i mongolsko-ruskie począwszy od pierwszego najazdu mongolskiego pod wodzą Bajdara w 1241 roku skończywszy na trzecim w 1287 roku, prowadzonym przez Telebogę i Nogaja. Dokładny opis jednego z najazdów sił mongolsko-ruskich zawdzięczamy „Kronice Halicko-Wołyńskiej”, której autor był jego naocznym świadkiem. M. Florek i Sz. Mitelsztet łącząc powyższe informacje z kontekstem znalezienia i pochodzeniem grotu wskazują, że prawdopodobnym jest, że grot wiązać należy z którymś z najazdów sił mongolskich lub mongolsko-ruskich na Sandomierz.

W tym kontekście wiele ciekawych informacji o tym eksponacie dostarczyły nam badania z zakresu traseologii i archeologii eksperymentalnej prowadzone przez dr. Szymona Mitelszteta z Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Grot posiada ślady strugania nożem oraz szlifowania, co informuje nas o sposobie jego wykonania. Uszkodzenia ostrza grotu, takie jak liniowe ślady na jednej z jego ścianek czy mikrozłamanie wierzchołka wskazują, że grot uderzyć musiał w twardą powierzchnię. Wartym odnotowania jest także uszkodzenie trzpienia.

Trzpień naszego grotu posiadał przewężenie, dzięki któremu łamał się on przy trafieniu w cel. Dzięki temu jego ponowne wykorzystanie było niemożliwe. Rozwiązanie to byłoby w tym przypadku korzystne dla oblegających (i stanowczo mniej korzystne dla obleganych), uniemożliwiało ono ponowne wykorzystanie ich strzał przeciwko nim. W naszym poście – w komentarzach – prezentujemy zdjęcia traseologiczne grotu udostępnione nam dzięki uprzejmości dr. Szymona Mitelszteta.

Opracował: Mateusz Szmulik – Adiunkt Działu Archeologicznego MZS

Bibliografia:

Dąbrowski, D. i Jusupović, A. (red.), 2017 Kronika halicko-wołyńska (Kronika Romanowiczów). Kraków – Warszawa, Polska Akademia Umiejętności / Instytut Historii PAN

Florek M. 2007, „Najazdy mongolskie na Ziemię Sandomierską w średniowieczu w świetle źródeł pisanych, legend i wyników badań archeologicznych” [w:] Z Otchłani Wieków, Warszawa, r. 62, nr 1–2, 34–46.

Florek M. 2021, „Groty strzał z trzpieniem z Sandomierza i jego okolic. Przyczynek do badań nad obcymi najazdami na Ziemię Sandomierską w Średniowieczu” [w:] Acta Militaria Mediaevalia, t. 17, Kraków – Sanok -Wrocław, 67–85.

Holeščák M. 2018, “Mongol archery equipment through the prism of the Secret history of the Mongols” [w:] Mongolica: An International Annual of Mongol Studies, t. 52, 38–44.

Mitelsztet Sz. 2023, “Wczesnośredniowieczne groty strzał z poroża i kości” [w:] Slavia Antiqua, t. 64, Poznań, 243–274.