Nr księgi inw.: MZS/H/3154;

Autor: Kasper Cichocki;

Miejsce i rok wydania: Kraków, 1615;

Druk: Bazyli Skalski;

Materiał: papier;

Oprawa: skórzana;

Typ obiektu: starodruk.

Alloquiorum Osiecensium, czyli „Rozmowy osieckie”, są świadectwem życia religijnego i intelektualnego Sandomierza przełomu XVI i XVII wieku. Pokazują miasto jako miejsce, w którym spotykały się sprawy lokalne z najważniejszymi sporami religijnymi i ideowymi swojej epoki. Autorem dzieła był Kasper Cichocki (ok. 1545-1616), duchowny, teolog i polemista katolicki, którego działalność była silnie związana z Sandomierzem. Pochodził z Tarnowa. Studiował w Akademii Krakowskiej, później w Lipsku i Ingolstadt, a następnie kontynuował naukę w Akademii Wileńskiej i w Rzymie, gdzie słuchał wykładów kardynała Roberta Bellarmina. Po powrocie do kraju przyjął święcenia kapłańskie i związał swoje dalsze życie z Sandomierzem. W 1595 r. otrzymał kanonię kolegiaty sandomierskiej, a później został m.in. proboszczem kościoła św. Piotra.

Cichocki nie był jednak wyłącznie uczonym i autorem książek. Był człowiekiem aktywnie uczestniczącym w życiu miasta i Kościoła. Źródła pokazują go jako gorliwego polemistę konfesyjnego, a zarazem proboszcza zaangażowanego w funkcjonowanie swojej świątyni. W początkach XVII wieku odnowił kościół św. Piotra i przyozdobił go malowidłami. Należał także do osób związanych z rozwojem sandomierskiego środowiska jezuickiego. Jego działalność dobrze pokazuje, że ówczesny Sandomierz był nie tylko miejscem życia administracyjnego i gospodarczego, lecz także przestrzenią intensywnej wymiany idei.

Alloquiorum Osiecensium sive variorum familiarum sermonum libri quinque ukazały się w Krakowie w 1615 r. w oficynie Bazylego Skalskiego. Tytuł można tłumaczyć jako „Rozmowy osieckie, czyli pięć ksiąg rozmaitych rozmów rodzinnych”. Dzieło ma formę rozmów i obejmuje bardzo różnorodną tematykę. Cichocki pisze o reformacji i jej oddziaływaniu na szlachtę, o religii, historii, rodzinach szlacheckich i działalności jezuitów, ale pojawiają się także tematy bardziej codzienne, dotyczące m.in. hodowli gołębi czy rybołówstwa. Ta różnorodność jest jedną z cech, które czynią książkę interesującym źródłem do poznania mentalności i zainteresowań epoki.

Najważniejszym tłem dzieła jest konflikt wyznaniowy XVI i XVII wieku. Cichocki pisał z pozycji zdecydowanego obrońcy katolicyzmu i przeciwnika reformacji. Szczególne miejsce w jego twórczości zajmowała obrona jezuitów. Właśnie dlatego „Rozmowy osieckie” można odczytywać nie tylko jako traktat religijny, ale także jako świadectwo polskiej myśli polemicznej okresu kontrreformacji, myśli, która powstawała również poza największymi ośrodkami politycznymi i akademickimi.

Jednym z najbardziej niezwykłych epizodów związanych z książką jest konflikt, jaki wywołały jej fragmenty dotyczące Anglii i króla Jakuba I Stuarta. Cichocki bardzo ostro oceniał politykę religijną angielskiego monarchy i stosunek władz angielskich do katolików. W książce znalazły się również krytyczne i obraźliwe z punktu widzenia dworu angielskiego określenia dotyczące Jakuba I oraz jego poprzedników. Nie cała książka dotyczyła jednak Anglii. Jej zasadniczym tematem pozostawały kwestie religijne, reformacja, katolicyzm oraz sytuacja wyznaniowa w Rzeczypospolitej. To właśnie angielskie fragmenty nadały jednak sprawie wymiar międzynarodowy.

W 1615 r., po ukazaniu się dzieła, król Jakub I podjął interwencję dyplomatyczną u Zygmunta III Wazy. Jego poseł John Dickenson domagał się reakcji na treści uznane za obraźliwe wobec angielskiego monarchy. W imieniu strony polskiej w sprawie odpowiadał kanclerz wielki koronny Feliks Kryski. Z pozoru lokalna publikacja sandomierskiego duchownego stała się więc przedmiotem rozmów na poziomie stosunków między Rzecząpospolitą a Anglią. Ten epizod dobrze pokazuje, jak daleko mogły sięgać konsekwencje drukowanej polemiki religijnej w XVII wieku. Cichocki nie doczekał końca tej sprawy, zmarł w 1616 r. Jego śmierć zamknęła życie człowieka, którego działalność była mocno związana z Sandomierzem, ale którego pisma przekroczyły granice lokalnego środowiska. „Rozmowy osieckie” pozostały jednym z ważniejszych świadectw jego działalności pisarskiej.

Szczególnie interesująca jest karta znajdująca się bezpośrednio za stroną tytułową. Umieszczono na niej dedykację dla Hieronima Ossolińskiego, opata koprzywnickiego, oraz przedstawienie jego herbu Topór. W centrum rozbudowanego kartusza heraldycznego znajduje się tarcza z godłem Topór, została ona otoczona bogatą dekoracją ornamentalną z motywami roślinnymi o wstęgami. Nad kartuszem umieszczono infułę i pastorały, podkreślające kościelną godność adresata dedykacji. Nad herbem znajduje się napis In stemma Illustris Domus Ossoliniae czyli „Na herb znakomitego domu Ossolińskich”, a pod nim łaciński epigramat sławiący starożytność rodu, jego zasługi i wojenną sławę.

Warto spojrzeć na ten druk szerzej. Historia „Rozmów osieckich” pokazuje, że Sandomierz był nie tylko miejscem, w którym rozgrywały się ważne wydarzenia, ale także przestrzenią, w której powstawały idee, polemiki i teksty uczestniczące w najważniejszych debatach swojej epoki. Działalność Kaspra Cichockiego, środowisko jezuitów, związki z Koprzywnicą i Ossolińskimi tworzą obraz miasta jako ważnego ośrodka kulturotwórczego i intelektualnego, którego znaczenie wykraczało poza jego lokalne granice.

Opracowała: Karolina Gara – Asystent w Dziale Historycznym