Forma: Niewielkie naczynko wazowate z uchem (intencjonalnie? ułamanym).
Numer inwentarzowy: MZS/AW/1678.
Wymiary: ø wylewu 15,8 cm; wys. ok. 15,5 cm; grubość ścianek 0,6-0,8 cm; ø brzuśca ok. 21-22 cm; ø dna ok. 7-7,5 cm.
Surowiec: Glina.
Chronologia: epoka żelaza – kultura pomorska (faza II-III (Ha D- Ha D3 [550-400/375 p.n.e.] – Ha E [400/375-300 p.n.e.]).

30 sierpnia 2007 roku, w trakcie kopania fundamentów pod bramę jednej z posesji w Krzczonowicach, natrafiono na dwa groby popielnicowe leżące obok siebie. Dzień później zebrano dwie popielnice (duże naczynie tulipanowate i niewielkie wazowate) wraz z przykrywającymi je kloszami oraz misami (łącznie 6 naczyń). Taka forma pochówków jednoznacznie wskazuje na kulturę pomorską.

Jest to kultura wczesnej epoki żelaza, datowana od VII do IV/III wieku p.n.e. Na nasze tereny ludność ta przybyła najpewniej z północy (Pomorza – stąd nazwa kultury), choć wyrosła tam na bazie kultury łużyckiej. Stąd widoczne są cechy pokrewne do miejscowej społeczności tzw. tarnobrzeskiej kultury łużyckiej. Należy przyjmować, że obie społeczności współistniały, a cmentarzyska takie jak Błonie sugerują procesy akulturacyjne zachodzące między nimi.

Co ciekawe, po drugiej stronie Wisły wpływy kultury pomorskiej są bardzo słabo uchwytne. Z jakichś względów to właśnie na obszarach Wyżyny Sandomierskiej kultura ta przyjęła się w większym stopniu. Największą różnicą pomiędzy kulturą łużycką a pomorską jest obecność w tej drugiej niewielkich, raczej krótkotrwałych cmentarzysk, gdzie silniej podkreślano więzi rodzinne niż związki z całą społecznością. Akcentowano więc relacje w obrębie najbliższej rodziny, a nie szerzej rozumianego rodu.
Wracając do prezentowanego cmentarzyska – łącznie pochodziło z niego 6 naczyń. Każde z nich jest dobrze zachowane i efektowne, jednak zasady „obiektu tygodnia” wymagają wyboru jednego. W tym przypadku szczególnie interesujące jest niewielkie naczynie wazowate.

Charakteryzuje się ono dość wysoką, stożkowatą szyjką z wylewem wychylonym na zewnątrz. Brzusiec jest dobrze wyodrębniony, zaokrąglony i wyraźnie wydęty, natomiast dno słabo się od niego odcina. Widoczne są ślady ucha, które najprawdopodobniej zostało intencjonalnie utrącone.

Według typologii Sylwestra Czopka formę tę można zaliczyć do typu II (naczyń wazowatych, względnie kubków) i podtypu 4Ba1, czyli form o stożkowatej, wysokiej szyjce, niskim załomie i jednym uchu. Datowane są one na fazy II i III rozwoju kultury pomorskiej, czyli okres od Ha D do Ha E (ok. 550–300 p.n.e.). Chronologia tych naczyń jest więc dość szeroka.

Analogie są liczne – można wskazać stanowiska w Siedlcach, Rzemieniu czy bliższe regionalnie Kornacice (które również były wcześniej prezentowane jako „obiekt tygodnia”). Warto podkreślić, że omawiane naczynie jest niezdobione, co może sugerować młodszą chronologię, gdy obserwujemy stopniowe ubożenie ornamentyki.

Niestety w przypadku tego grobu nie przeprowadzono analiz antropologicznych. Wymiary naczynia sugerują jednak, że może to być pochówek dziecięcy – w grobach osób dorosłych zwykle występują większe popielnice ze względu na większą ilość szczątków kostnych.

Na uwagę zasługuje również zjawisko często rejestrowanego utrącania ucha w tego typu naczyniach. Może to być echo obyczajów, które pozostają dziś dla nas nieuchwytne. Możliwe też, że ucho usuwano, aby nie przeszkadzało przy przykrywaniu popielnicy misą (taką interpretację sugerowano dla materiałów z Kornacic). W takim przypadku pojawia się jednak pytanie, dlaczego pierwotnie wybierano naczynia z uchem, zamiast od razu stosować formy go pozbawione. Kwestia ta prawdopodobnie nigdy nie zostanie jednoznacznie wyjaśniona, ale czyni omawiany zabytek szczególnie interesującym.

Na koniec warto podkreślić, że stanowisko w Krzczonowicach znane jest jedynie z tych dwóch incydentalnych pochówków. Nie prowadzono tam szeroko zakrojonych badań wykopaliskowych ani nie uchwycono szerszego kontekstu odkryć. Nie można więc wykluczyć obecności kolejnych obiektów o charakterze funeralnym.

Bibliografia:
Czopek S. Południowo-wschodnia strefa kultury pomorskiej, Rzeszów 1992
Czopek S. Bemerkungen zur pommerschen kultur in südostpolen, Sprawozdania Archeologiczne t. 65, s.225-251, 2013
Florek M. Badania ratownicze na cmentarzysku kultury pomorskiej w Kornacicach stan. 1, gm. Opatów, woj. tarnobrzeskie, Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego t. XVI, s. 128-141, 1995
Florek M. Nowe odkrycia grobów podkloszowych kultury pomorskiej w okolicach Sandomierza i Staszowa, „Zeszyty Sandomierskie“ nr 25, s. 83-85, 2007
Malinowski T. Obrządek Pogrzebowy ludności kultury pomorskiej Wrocław 1969
Marciniak J. Z badań nad łużycko-pomorsko-kloszowym kompleksem kulturowym na Kielecczyźnie, Rocznik Świętokrzyski t.3, s. 119-140, 1972
Mycielska R., Woźniak Z. Cmentarzysko wielokulturowe w Błoniu, część 1, Materiały Archeologiczne t.24, s.5-326
Mycielska R., Woźniak Z. Cmentarzysko wielokulturowe w Błoniu, część 2, Materiały Archeologiczne t.25, s.5-77
Węgrzynowicz T. Uwagi o kulturze grobów kloszowych na Mazowszu i Podlasiu w świetle próby typologicznej klasyfikacji ceramiki, Wiadomości Archeologiczne, t. 49, s. 3-16, 1984/88

Opracował: dr Wojciech Rajpold – Adiunkt Działu Archeologicznego Muzeum Zamkowego w Sandomierzu