Chronologia: szeroka od IV okresu epoki brązu aż po HaD (1000-550 p.n.e.) ze wskazaniem na młodszą chronologię w ramach VI wieku p.n.e.
Wymiary: długości 6 cm, końce ramion miały szerokość 1,1, górna część kabłąkowa – 0,2 cm, waga około 5,4g.
Wykonanie: odlewanie w formie.
Surowiec: brąz.
Pod koniec 2025 r. do zbiorów Muzeum Zamkowego w Sandomierzu zostały przekazane przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Kielcach, Delegaturę w Sandomierzu, niewielkie brązowe szczypczyki kosmetyczne. Zabytek ten w górnej (kabłąkowej) części wykonany jest z czworościennego drutu, poniżej którego odchodzą rozszerzające się i spłaszczające ramiona, zakończone lekkimi wygięciami do wewnątrz. Dzięki temu mogły one przytrzymywać drobne przedmioty (włoski).
Szczypczyki kosmetyczne należą do jednych z powszechniejszych zabytków związanych z kosmetyką i higieną, odkrywanych na ziemiach polskich. Pierwsze okazy pojawiają się już w kulturze przedłużyckiej na Śląsku, w ramach II okresu epoki brązu (1500–1300 p.n.e.). Stamtąd przenikają dalej na północ – do Wielkopolski i na Pomorze – a także dalej na wschód. Szczególnie popularne są właśnie na obszarach Pomorza i Wielkopolski. W zasadzie aż po okres rzymski tego typu przedmioty są odnajdywane.
Interesujący nas okaz został odkryty przez pana Chmielowca w trakcie poszukiwań z wykorzystaniem wykrywacza metali, w miejscowości Wojnowice, stan. 42. Według typologii Marka Gedla jest to forma z ramionami w kształcie wiosła. Profesor Gedl wymienił w swojej typologii cztery tego typu okazy – wszystkie pochodziły z obszaru Pomorza. Jako dalsze (terytorialnie) analogie wskazywał tereny północno-zachodnich Niemiec. Ich chronologia jest bardzo szeroka i obejmuje okres od IV okresu epoki brązu aż po początki okresu halsztackiego. Pozwala to łączyć omawiany zabytek z tarnobrzeską kulturą łużycką, która właśnie w tym czasie rozwijała się na tych terenach.
Stanowisko, na którym znaleziono szczypczyki, położone było w południowej części wsi Wojnowice, na granicy z miejscowością Mierzanowice. Pod względem fizjogeograficznym jest to stok cypla, ograniczonego od północy przez bezimienny ciek będący dopływem niewielkiej rzeczki Przepaść, zamykającej ten cypel od strony wschodniej. Dalej, w kierunku południowym, cypel przechodzi w niewielkie wyniesienie o ekspozycji okrężnej, osiągające wysokość do 195 m n.p.m. Do tej pory nie stwierdzono tam materiałów łączących się z epoką brązu czy wczesną epoką żelaza. Odkryte szczypczyki są więc pozbawione bezpośredniego kontekstu archeologicznego.
W szerszym kontekście, w odległości do 2 km, notujemy jednak cmentarzysko w Wojciechowicach, odkryte w 1939 r., choć niestety brak szerszych informacji na jego temat (materiały zaginęły). Ciekawa jest także osada w Mierzanowicach, stan. 3, gdzie odkryto obiekt mieszkalny tarnobrzeskiej kultury łużyckiej, datowany na jej wczesną fazę rozwoju (IV okres epoki brązu). Posiadamy również informacje o odkryciu w okolicach Mierzanowic, w 1922 r., skarbu brązowych przedmiotów (trzech sztabek i siekierki). Ponadto można wymienić dwa potencjalne stanowiska osadnicze w Podgajczu (stan. 8 i 9), oddalone o ok. 300 m od omawianego miejsca.
Nie jest to więc w żadnym razie pustka osadnicza, jednak stan badań nie daje podstaw do określenia relacji łączących stanowiska w tym mikroregionie. Tym bardziej nie możemy stwierdzić, czy szczypczyki odkryto w kontekście osadowym, funeralnym, czy też były elementem skarbu lub luźnym znaleziskiem (przypadkowym zagubieniem). Rozstrzygnięcie tych kwestii wymagałoby szerszych prac terenowych.
Wracając do samych szczypczyków – jak wspomniano, podobne okazy znamy jedynie z terenów Pomorza, co sugeruje kierunek, z którego mogły one dotrzeć na omawiany obszar. Co istotne, brak analogicznych form na obszarze tarnobrzeskiej kultury łużyckiej czyni je w pewnym stopniu unikatem. Należy jednak zaznaczyć, że w obrębie tej kultury znamy osiem brązowych i żelaznych szczypczyków.
Najpopularniejszym wariantem (aż pięć okazów) są szczypczyki o prostych, taśmowatych ramionach, znane z osady w Zawadzie koło Połańca (wariant brązowy i żelazny) oraz z cmentarzysk w Wietlinie III, Dybkowie (stan. 2) i Bachorzu-Chodorówce (stan. 1). Z tym wariantem być może związane były również żelazne i brązowe szczypczyki odkryte na osadzie Tarnobrzeg 5, które jednak były silnie zniszczone, co uniemożliwia ich jednoznaczną klasyfikację typologiczną. Typ ten był szczególnie popularny na obszarach grupy górnośląsko-małopolskiej oraz tarnobrzeskiej kultury łużyckiej. Z wyjątkiem materiałów z Bachorza, można je łączyć niemal wyłącznie z młodszą fazą rozwoju tej kultury. Co istotne, ich kontekst odkrycia obejmuje zarówno osady, jak i znaleziska funeralne, co wskazuje, że nie były one jedynie darami grobowymi, lecz miały realne, codzienne zastosowanie.
Poza tym wariantem znamy także szczypczyki odkryte na cmentarzysku w Jasionce (grób 5). Były to szczypczyki o wąskich ramionach, zaopatrzone w skuwkę. Pod wieloma względami stanowią one unikat na ziemiach polskich, choć w szerszym ujęciu wykazują podobieństwa do okazów z Pomorza i Wielkopolski, gdzie występowały szczypczyki o wąskich ramionach, lecz pozbawione skuwki. Również ten okaz należy wiązać z młodszą fazą rozwoju tarnobrzeskiej kultury łużyckiej.
Pozostając przy tematyce szczypczyków, warto wspomnieć o żelaznych egzemplarzach odkrytych przypadkowo w 1922 r. przez Józefa Pietraszewskiego w grobie kultury pomorskiej w Kicharach. Wariant ten można łączyć z typem żelaznych szczypczyków zachodniopomorskich o zwężających się ramionach. Są one charakterystyczne dla kultury pomorskiej i datowane głównie na HaD, choć występowały jeszcze w okresie lateńskim (IV–III w. p.n.e.).
Kultura pomorska była na tych terenach ludnością niejako autochtoniczną. Społeczność ta przybyła z północy, gdzie ukształtowała się na bazie miejscowych społeczności kultury łużyckiej, a więc była kulturowo bliska tarnobrzeskiej kulturze łużyckiej. Różnice dotyczyły przede wszystkim obrządku pogrzebowego – porzucono duże, wielorodzinne cmentarzyska użytkowane przez stulecia na rzecz mniejszych, zapewne rodzinnych. W grobach popielnice często przykrywano kloszami (stąd określenie „kultura podkloszowa”), pojawiały się też urny twarzowe, choć nie na omawianym obszarze. Na Wyżynie Sandomierskiej obie kultury rozwijały się równolegle, co potwierdzają m.in. cmentarzyska o mieszanym charakterze (np. Błonie). Relacje między tymi społecznościami były złożone i nadal wymagają badań; wiele wskazuje na procesy akulturacyjne. Co ciekawe, po drugiej stronie Wisły wpływy kultury pomorskiej są słabo rejestrowane.
Odchodząc od tego wątku, który dla kontekstu omawianych szczypczyków ma znaczenie drugorzędne, należy jedynie podkreślić, że ze względu na skomplikowaną sytuację kulturową na Wyżynie Sandomierskiej okaz z Kichar może stanowić kulturowo-chronologiczną analogię do egzemplarza z Wojnowic.
Podsumowując, okaz z Wojnowic stanowi pod pewnymi względami unikat, choć podobne znaleziska są znane w tarnobrzeskiej kulturze łużyckiej. Kierunek pomorski, choć rzadki (częstsze i silniejsze były wpływy ze wschodu oraz z obszaru grupy górnośląsko-małopolskiej), również jest poświadczony. Być może właśnie z nim należy wiązać omawiany zabytek. Niestety, brak kontekstu odkrycia nie pozwala na jednoznaczne określenie charakteru znaleziska. Dotychczas znane konteksty odkryć szczypczyków w obrębie tarnobrzeskiej kultury łużyckiej wskazują zarówno na środowisko osadnicze, jak i funeralne. Ponieważ większość okazów datowana jest raczej na młodszą fazę rozwoju tej kultury, również egzemplarz z Wojnowic można hipotetycznie wiązać z tym okresem, choć nie jest to pewne i wymaga dalszych badań.
Na koniec należy zaznaczyć, że tego typu znaleziska świadczą o dbałości o higienę osobistą. Depilacja, czyli wyrywanie włosków, była jedną z form upiększania. Warto również podkreślić, że w epoce brązu tego rodzaju zabytki częściej odkrywane są w grobach kobiecych. Być może więc szczypczyki z Wojnowic należały do eleganckiej kobiety, która w ten sposób dbała o swój wygląd.
Podpisy do rycin:
Zdjęcie główne – Fotografia brązowych szczypczyków ze stanowiska Wojnowice 42 (fot. W. Rajpold).
Zdjęcie powyżej: Lokalizacja znalezisk brązowych i żelaznych szczypczyków datowanych na epokę brązu i wczesną epokę żelaza z obszarów polski południowo-wschodniej (podkład Geoportal). 1-Bachórz Chodorówka stan.1; 2-Dybków stan.2; 3- Wietlin III; 4- Zawada stan.1; 5- Jasionka stan.1; 6- Wojnowice stan.42; 7- Tarnobrzeg stan. 5; 8- Dwikozy.
Bibliografia:
Chomentowska B. 1989 Osada kultury łużyckiej grupy tarnobrzeskiej w Zawadzie gmina Połaniec, woj. tarnobrzeskie w świetle dotychczasowych badań, [w:] Barłowska A., Szałapata E. (red.), Grupa tarnobrzeska kultury łużyckiej, t. 2, 325–342, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie.
Czopek S. 1996 Grupa tarnobrzeska nad środkowym Sanem i dolnym Wisłokiem, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie.
Czopek S. 2009. Aktualne problemy w badaniach tarnobrzeskiej kultury łużyckiej. W: S. Czopek, K. Trybała-Zawiślak (red.), Tarnobrzeska kultura łużycka – źródła i interpretacje, 15–31. Rzeszów: Fundacja Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego, Instytut Archeologii Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Gedl M. 1988. Die Toilettegeräte in Polen (= Prähistorische Bronzefun de, Abteilung XV, Bd. 1), München: C. H. Beck.
Gedl M. 1994. Cmentarzysko z epoki brązu w Bachórzu-Chodorówce, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kostek A. 1991 Cmentarzysko grupy tarnobrzeskiej w Wietlinie III, gm. Laski, woj. Przemyśl. Materiały i Sprawozdania Rzesszowskiego Ośrodka Archeologicznego za lata 1980-1984, 5-44.
Kostrzewski J. 1964. Skarby i luźne znaleziska metalowe od neolitu do wczesnego okresu żelaza z górnego i środkowego dorzecza Wisły i górnego dorzecza Warty. Przegląd Archeologiczny, t.15, 5-133.
Miskiewicz J. 1961. Osadnictwo kultury łużyckiej w Mierzanowicach pow. Opatów. Wiadomości Archeologiczne, t.27, 318-321.
Miskiewicz J. 1962. Materiały kultury łużyckiej z międzyrzecza Pilicy i środkowego Wisły. Materiały starożytne, t.8, 327-354.
Moskwa K. 1976. Kultura łużycka w południowo-wschodniej Polsce, Rzeszów: Muzeum Okręgowe w Rzeszowie.
Pietraszewski J. 1924. Notatki archeologiczne z Ziemi Sandomierskiej. Wiadomości Archeologiczne t.9,z.1-2, 120-124.
Rajpold W. 2015. Zabytki brązowe a archeologia osadnictwa na przykładzie Polski południowo-wschodniej. Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego 36, 87–118.
Rajpold W. 2022. Osada z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza na stanowisku Tarnobrzeg 5. Materiały i Sprawozdania Rzeszowskiego Ośrodka Archeologicznego 43, 95–124.
Opracował: dr Wojciech Rajpold – Dział Archeologiczny
