Forma: rdzeń wiórowy
Numer inwentarzowy: MZS/AW/942
Wymiary: długość – 162 mm; szerokość – 96 mm; grubość – 56 mm
Surowiec: krzemień świeciechowski
Chronologia: neolit – kultura pucharów lejkowatych (IV tysiąclecie p.n.e.)
Wielokrotnie wspominane stanowisko numer 1 w Ćmielowie – Gawrońcu dostarczyło wielu ciekawych materiałów archeologicznych związanych w głównej mierze z kulturą pucharów lejkowatych. Ma to przełożenie również w kwestii poznania obróbki kamienia przez daną pradziejową kulturę
Do magazynów muzealnych w Sandomierzu artefakt trafił przed II wojną światową. Niestety nie zachowała się metryczka z informacją, kto tenże przedmiot podarował. Zatem nie można ustalić, czy jest to przypadkowe znalezisko, czy też wiązało się z zaplanowaną akcją poszukiwawczą. Niewątpliwie przedmiot pochodzi z Gawrońca, co zaznaczone jest przez stary napis o brzmieniu góra Gawroniec.
Przedstawiany artefakt jest rdzeniem podstożkowym do produkcji półsurowca wiórowego. Jego odłupnia jest szeroka i płaska. Widoczne są ślady po odbiciu 4 wcześniejszych wiórów. Posiada on zaprawioną (przygotowaną) piętę, natomiast jego tył w znacznej mierze jest pokryty korą. Negatywy odbić są jednokierunkowe, równoległe. Boki posiadają w stosunku do artefaktu odbicia prostopadłe, co związane jest z samym przygotowaniem rdzenia. Na samym przedmiocie widoczne są również nawisy, a uzyskiwane wióry były w dużym stopniu podgięte. Rdzeń został wykonany z krzemienia świeciechowskiego.
Artefakt był wykorzystywany do pozyskania wymaganego przez ludność kultury pucharów lejkowatych półsurowca. Ma on stosunkowo dużą długość wynoszącą powyżej 16 centymetrów. Spotyka się jednak rdzenie, które posiadają jeszcze większe rozmiary. Wskazują na to również znajdowane niekiedy wióry, których długość przekracza 200 milimetrów. Wspomniane przy opisie wyrobu nawisy przeszkadzały w późniejszym odbijaniu wiórów. Przypuszczalnie aby tenże rdzeń mógł być dalej użytkowany musiałaby nastąpić ich „niwelacja”. Nie nastąpiło to jednak na danym egzemplarzu. Korekta kształtu poprzez odbicia odłupków na bokach miała na celu zwężenie odłupni i ukształtowaniu odpowiedniej formy wiórów. Również przygotowanie pięty miało ten sam cel. Powodowało to redukcję wiórów nieforemnych, niepotrzebnych w krzemieniarstwie KPL. Dodatkowo przypuszczalnie aby uzyskać tego typu długie wióry stosowano technikę naciskową, jednakże ze względu na to, że nie zachowały się tego typu urządzenia jest to udowodnione dzięki pracom eksperymentalnym.
Surowiec, z którego został wykonany rdzeń ma swoje złoża na północny-wschód od stanowiska., Dodatkowo tenże materiał, to znaczy krzemień świeciechowski, jest dosyć „wdzięcznym” krzemieniem. Jego naturalne konkrecje mogą być stosunkowo duże, co sprawia możliwość uzyskiwania długich wiórów.
Opracował: Maciej Wawrzczak
Bibliografia:
Balcer B. Krzemień świeciechowski w kulturze pucharów lejkowatych. Eksploatacja, obróbka i rozprzestrzenienie, 1975, Wrocław.
Balcer B. Ćmielów – Krzemionki – Świeciechów. Związki osady neolitycznej z kopalniami krzemienia, 2002, Warszawa.
Grygiel R. Wiór z krzemienia świeciechowskiego znaleziony w Radziejowie Kujawskim, „Wiadomości Archeologiczne”, t. 43, 1978, s. 239.
Libera J., Zakościelna A. Złoża krzemieni turońskich w przełomowym odcinku Wisły, [w:] B. Matraszek, S. Sałaciński (red.), Krzemień świeciechowski w pradziejach. Materiały z konferencji w Ryni, 22–24.05.2000, 2002, Warszawa, s. 93-109.
Migal W. Zamysł technologiczny wióra krzemiennego z Winiar, gm. Dwikozy, [w:] B. Matraszek, S. Sałaciński (red.), Krzemień świeciechowski w pradziejach. Materiały z konferencji w Ryni, 22–24.05.2000, 2002, Warszawa, s. 255-266.
Migal W., Pałasz A., Styś O., Wożniak M. Metody i techniki krzemieniarskie, [w:] M. Przeździecki, W. Migal (red.), Na granicy światów. Obozowisko kultury magdaleńskiej w Ćmielowie, woj. świętokrzyskie, 2020, Warszawa, s. 156-222,
Wąs M. „Janisławickie” i „wstęgowe” koncepcje rdzeniowania wiórowego. Próba konfrontacji technologicznej, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, t. 28, 2011, s. 5-23.
